Ölkəni seçin
6-cı sinifAzərbaycan diliFonetika və orfoqrafiya

Səsdüşümü və səsartımı

Dərsin məqsədi: Şəkilçi qəbul edəndə ikinci hecadakı saitin düşdüyü sözləri tanımaq, mürəkkəb sözlərin tələffüzündə saitin düşməsini və bəzi sözlərdə səs artımını izah etmək, bu sözləri düzgün yazmaq.
← Fonetika və orfoqrafiya

Dərs haqqında

Bəzi ikihecalı sözlərə saitlə başlayan hal və ya mənsubiyyət şəkilçisi qoşulduqda ikinci hecadakı qapalı sait düşür: şəkil — onun şəkli, şəklin çərçivəsi; isim — ismi; ağız — ağzı; burun — burnu; oğul — oğlu; ətir — ətri. Bu, səsdüşümüdür və həm tələffüzdə, həm yazıda əks olunur. Bəzi sözlərdə sait yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qoşulanda düşür: onun sinfi, amma sinfin qapısı; onun ağlı, amma ağılın gücü. Mürəkkəb sözlərin tələffüzündə birinci sözün son saiti düşə bilər, amma yazıda saxlanılır: əmioğlu [əmoğlu], xalaoğlu [xaloğlu]. Səsartımı isə tələffüzdə sözə səs əlavə olunmasıdır. Bəzi qoşasaitli sözlərdə saitlər arasında [y] eşidilir: radio [radiyo]. Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən sözlərdə samitlər arasında sait eşidilə bilər: hökmdar [hökümdar], sehrkar [sehirkar]. Bu sözlər tələffüzdə necə deyilsə də, yazıda sait artırılmır: üzr (üzür yox), qəsr (qəsir yox). Qayda: tələffüz və yazı fərqlidirsə, lüğətə baxmaq lazımdır.

Dərsin məqsədi: Şəkilçi qəbul edəndə ikinci hecadakı saitin düşdüyü sözləri tanımaq, mürəkkəb sözlərin tələffüzündə saitin düşməsini və bəzi sözlərdə səs artımını izah etmək, bu sözləri düzgün yazmaq.

Kitabda nə görəcəyik

6-cı sinif Azərbaycan dili dərsliyi bölmələrə ayrılır; hər bölmədə bədii və qeyri-bədii mətnlər, «Dil qaydaları», danışma və yazı tapşırıqları var. Birinci hissədə tələffüz və orfoqrafiya, alınma və mürəkkəb sözlər, söz birləşmələri, qoşma və bağlayıcı, ikinci hissədə cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri öyrənilir. «Yadda saxla» çərçivəsindəki qaydanı oxuyun, nümunəni təhlil edin, sonra tapşırığı dəftərdə yerinə yetirin.

Dərsliklə əlaqə:

Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.

Dərs addım-addım

  1. 1

    Başlanğıc5 dəq

    Blok düşür, blok gəlir.

  2. 2

    Yeni mövzu10 dəq

    İkinci hecada sait düşümü.

  3. 3

    Praktika10 dəq

    Mürəkkəb sözlərin tələffüzü.

  4. 4

    Oyun10 dəq

    Səsartımı və yazı.

  5. 5

    Yekun5 dəq

    Cümlə təhlili.

Gəl anlayaq

Şagird üçün Sadə dil

SözŞəkilçi iləNə baş verir
şəkilşəkli, şəklinsait düşür
burunburnusait düşür
əmioğlu[əmoğlu]yalnız tələffüzdə düşür
radio[radiyo]tələffüzdə [y] artır
yazı ≠ tələffüz → lüğətə bax

Daha dərinə

Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.

Saitin düşməsi başqa türk dillərində də var: türk dilində də «burun» sözü «burnu» formasını alır.

Oyna və yoxla

Şəkilçi qoşulanda saiti düşürmü?

Dəftərdə belə yazırıq

  1. Sözlərə «-ı, -i, -u, -ü» şəkilçisini artır: isim, cisim, alın, qarın, könül, ovuc.
  2. Tələffüz formasını yaz: əmioğlu, xalaoğlu, radio.
  3. Səhvləri düzəlt: üzür istədi; qəsir; hökümdar.

Dəftərdə sinif işi belə görünür

15 noyabr1Sinif işi2şəkil → şəkli, burun → burnu, oğul → oğlu (sait düşür) · sinif → onun sinfi, amma sinfin · əmioğlu [əmoğlu] — yazıda sait qalır · radio [radiyo] · hökmdar [hökümdar] — yazıda sait yoxdur · şübhə olanda — lüğət3
Yazılış ardıcıllığı: 1 Tarix 2 Başlıq 3 Sətir 3: şəkil → şəkli, burun → burnu, oğul → oğlu (sait düşür) · sinif → onun sinfi, amma sinfin · əmioğlu [əmoğlu] — yazıda sait qalır · radio [radiyo] · hökmdar [hökümdar] — yazıda sait yoxdur · şübhə olanda — lüğət
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.

Dəftəri aç

Diqqət: tez-tez edilən səhvlər

Saiti yazıda saxlamaq: «oğulu», «burunu». Düzgün: oğlu, burnu.
Tələffüzdəki saiti yazmaq: «hökümdar». Düzgün yazılış: hökmdar.

Həyatda harada lazımdır

  • Alınma sözlərin bitişik və defislə yazılması

Evdə edək

Əsas

  1. Saiti düşən 6 söz tap və hər biri ilə bir cümlə qur.

Əlavə ⭐

  1. Orfoqrafiya lüğətindən tələffüzü yazılışından fərqlənən 3 söz seç.

Necə etməli

  1. Qaydanı səsli oxu.
  2. Nümunələri dəftərə yaz və əsas hissənin altından xətt çək.
Valideynlər üçün cavablar

ismi, cismi, alnı, qarnı, könlü, ovcu. [əmoğlu], [xaloğlu], [radiyo]. üzr istədi; qəsr; hökmdar.

Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
  1. Təhlil edək

    1. «Oğlunun ağzı burnu ilə bir yerdə idi» cümləsində saiti düşən sözləri tap. oğul → oğlu, ağız → ağzı, burun → burnu: üç sözdə ikinci hecanın qapalı saiti düşüb.

Ev işi dəftərdə belə görünür

15 noyabr1Ev işi2Səsdüşümü və səsartımı3
Yazılış ardıcıllığı: 1 Tarix 2 Başlıq 3 Sətir 3: Səsdüşümü və səsartımı
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.

Özünü yoxla