Səsdüşümü və səsartımı
Dərs haqqında

Bəzi ikihecalı sözlərə saitlə başlayan hal və ya mənsubiyyət şəkilçisi qoşulduqda ikinci hecadakı qapalı sait düşür: şəkil — onun şəkli, şəklin çərçivəsi; isim — ismi; ağız — ağzı; burun — burnu; oğul — oğlu; ətir — ətri. Bu, səsdüşümüdür və həm tələffüzdə, həm yazıda əks olunur. Bəzi sözlərdə sait yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qoşulanda düşür: onun sinfi, amma sinfin qapısı; onun ağlı, amma ağılın gücü. Mürəkkəb sözlərin tələffüzündə birinci sözün son saiti düşə bilər, amma yazıda saxlanılır: əmioğlu [əmoğlu], xalaoğlu [xaloğlu]. Səsartımı isə tələffüzdə sözə səs əlavə olunmasıdır. Bəzi qoşasaitli sözlərdə saitlər arasında [y] eşidilir: radio [radiyo]. Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən sözlərdə samitlər arasında sait eşidilə bilər: hökmdar [hökümdar], sehrkar [sehirkar]. Bu sözlər tələffüzdə necə deyilsə də, yazıda sait artırılmır: üzr (üzür yox), qəsr (qəsir yox). Qayda: tələffüz və yazı fərqlidirsə, lüğətə baxmaq lazımdır.
Kitabda nə görəcəyik
6-cı sinif Azərbaycan dili dərsliyi bölmələrə ayrılır; hər bölmədə bədii və qeyri-bədii mətnlər, «Dil qaydaları», danışma və yazı tapşırıqları var. Birinci hissədə tələffüz və orfoqrafiya, alınma və mürəkkəb sözlər, söz birləşmələri, qoşma və bağlayıcı, ikinci hissədə cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri öyrənilir. «Yadda saxla» çərçivəsindəki qaydanı oxuyun, nümunəni təhlil edin, sonra tapşırığı dəftərdə yerinə yetirin.
Dərsliklə əlaqə:
Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.
Dərs addım-addım
- 1
Başlanğıc5 dəq
Blok düşür, blok gəlir.
- 2
Yeni mövzu10 dəq
İkinci hecada sait düşümü.
- 3
Praktika10 dəq
Mürəkkəb sözlərin tələffüzü.
- 4
Oyun10 dəq
Səsartımı və yazı.
- 5
Yekun5 dəq
Cümlə təhlili.
Gəl anlayaq
Şagird üçün Sadə dil

| Söz | Şəkilçi ilə | Nə baş verir |
|---|---|---|
| şəkil | şəkli, şəklin | sait düşür |
| burun | burnu | sait düşür |
| əmioğlu | [əmoğlu] | yalnız tələffüzdə düşür |
| radio | [radiyo] | tələffüzdə [y] artır |
Valideyn üçün
Necə kömək etmək
- Uşaqla bədən üzvlərinin adları ilə oyun oynayın: ağız, burun, alın, boyun — «onun …» deyəndə necə dəyişir?
Müəllim üçün
Dərsin məqsədləri
- Şəkilçi qəbul edəndə ikinci hecadakı saitin düşdüyü sözləri tanımaq, mürəkkəb sözlərin tələffüzündə saitin düşməsini və bəzi sözlərdə səs artımını izah etmək, bu sözləri düzgün yazmaq.
Necə aparmaq
- Qayda kartı, mətnlə iş, söz oyunları, cütlükdə iş, yazı tapşırığı
Fərdi yanaşma
- Zəif şagirdlər: hazır nümunələrdən seçim; güclü şagirdlər: öz cümlələri və kiçik mətn
Suallar sinfə
- Şəkilçi qoşulanda sözün kökündə hansı səslər dəyişə bilər?
Necə yoxlamaq
Şagird saiti düşən sözləri tanıyır və düzgün yazır, tələffüzlə yazının fərqini izah edir, səsartımı olan sözləri orfoqrafik normaya uyğun yazır.
Elmi dil Elmi dil
Danışıq rahatlığı
Səslərin düşməsi və artması dildə tələffüzü asanlaşdırmaq üçün baş verir.
Orfoqrafiya lüğəti
Sözün düzgün yazılışı orfoqrafiya lüğətində, tələffüzü isə orfoepiya lüğətində verilir.
Özün öyrən
Addım-addım
- Saiti düşən sözləri tanıdım.
- Şəkilçi ilə düzgün yazdım.
- Tələffüz və yazını fərqləndirdim.
- Səsartımını izah etdim.
Daha dərinə
Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.
Saitin düşməsi başqa türk dillərində də var: türk dilində də «burun» sözü «burnu» formasını alır.
Oyna və yoxla
Şəkilçi qoşulanda saiti düşürmü?
Dəftərdə belə yazırıq
- Sözlərə «-ı, -i, -u, -ü» şəkilçisini artır: isim, cisim, alın, qarın, könül, ovuc.
- Tələffüz formasını yaz: əmioğlu, xalaoğlu, radio.
- Səhvləri düzəlt: üzür istədi; qəsir; hökümdar.
Dəftərdə sinif işi belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.
Diqqət: tez-tez edilən səhvlər
Həyatda harada lazımdır
- Alınma sözlərin bitişik və defislə yazılması
Evdə edək
Əsas
- Saiti düşən 6 söz tap və hər biri ilə bir cümlə qur.
Əlavə ⭐
- Orfoqrafiya lüğətindən tələffüzü yazılışından fərqlənən 3 söz seç.
Necə etməli
- Qaydanı səsli oxu.
- Nümunələri dəftərə yaz və əsas hissənin altından xətt çək.
Valideynlər üçün cavablar
ismi, cismi, alnı, qarnı, könlü, ovcu. [əmoğlu], [xaloğlu], [radiyo]. üzr istədi; qəsr; hökmdar.
Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
Təhlil edək
- «Oğlunun ağzı burnu ilə bir yerdə idi» cümləsində saiti düşən sözləri tap. oğul → oğlu, ağız → ağzı, burun → burnu: üç sözdə ikinci hecanın qapalı saiti düşüb.
Ev işi dəftərdə belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.