Ölkəni seçin
5-ci sinifAzərbaycan diliLeksika

Leksik və qrammatik məna

Dərsin məqsədi: Sözün leksik mənasını (nəyi bildirdiyini) və qrammatik mənasını (kəmiyyət, hal, şəxs, zaman) fərqləndirmək, sözdə hansı hissənin hansı mənanı verdiyini göstərmək.
← Leksika

Dərs haqqında

Hər sözün iki cür mənası olur. Leksik məna sözün nəyi bildirməsidir: «kitab» — oxumaq üçün çap olunmuş əsər, «qaçmaq» — sürətlə hərəkət etmək. Leksik məna əsasən sözün kökündə olur və lüğətdə izah edilir. Qrammatik məna sözün cümlədə hansı formada işləndiyini göstərir: kəmiyyət (tək, cəm), hal, mənsubiyyət, şəxs, zaman. Qrammatik məna əsasən qrammatik şəkilçilərlə bildirilir. Məsələn, «kitablarımızdan» sözündə leksik məna «kitab» kökündədir; -lar cəmi, -ımız I şəxsin cəmini (bizim), -dan çıxışlıq halını bildirir. «Oxudum» sözündə «oxu» hərəkəti, -du keçmiş zamanı, -m I şəxsin təkini bildirir. Eyni leksik mənalı söz çox qrammatik formada ola bilər: ev, evlər, evim, evdə, evdən.

Dərsin məqsədi: Sözün leksik mənasını (nəyi bildirdiyini) və qrammatik mənasını (kəmiyyət, hal, şəxs, zaman) fərqləndirmək, sözdə hansı hissənin hansı mənanı verdiyini göstərmək.

Kitabda nə görəcəyik

5-ci sinifdə Azərbaycan dili dərslərində sözün mənası (leksika), sözün quruluşu, nitq hissələri və cümlə öyrənilir. Mövzu qısa qayda, nümunə mətn və tapşırıqlarla verilir: əvvəl nümunəni oxuyun, sonra qaydanı öz sözlərinizlə deyin və tapşırığı dəftərdə edin.

Dərsliklə əlaqə:

Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.

Dərs addım-addım

  1. 1

    Başlanğıc5 dəq

    Bir sözün çox forması.

  2. 2

    Yeni mövzu10 dəq

    Leksik məna.

  3. 3

    Praktika10 dəq

    Qrammatik məna.

  4. 4

    Oyun10 dəq

    Sözü hissələrə ayırırıq.

  5. 5

    Yekun5 dəq

    Lüğətlə iş.

Gəl anlayaq

Şagird üçün Sadə dil

HissəMəna
kitableksik: oxu üçün əsər
-larcəm
-ımızbizim (I şəxs cəm)
-dançıxışlıq hal
kitab + lar + ımız + dan

Daha dərinə

Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.

Azərbaycan dili iltisaqi dildir: şəkilçilər kökə bir-birinin ardınca, müəyyən sıra ilə qoşulur. Ona görə bir sözlə çox məna demək olur: «evlərimizdəkilər».

Oyna və yoxla

Bu hissə nəyi bildirir?

Dəftərdə belə yazırıq

  1. «ev» sözünü 6 qrammatik formada yaz.
  2. «dostlarımıza» sözünü kök və şəkilçilərə ayır, hər hissənin mənasını yaz.

Dəftərdə sinif işi belə görünür

15 noyabr1Sinif işi2leksik məna = nəyi bildirir (kökdə) · qrammatik məna = forma (şəkilçidə): kəmiyyət, hal, şəxs, zaman3
Yazılış ardıcıllığı: 1 Tarix 2 Başlıq 3 Sətir 3: leksik məna = nəyi bildirir (kökdə) · qrammatik məna = forma (şəkilçidə): kəmiyyət, hal, şəxs, zaman
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.

Dəftəri aç

Diqqət: tez-tez edilən səhvlər

Şəkilçinin sözün mənasını dəyişdiyini düşünmək. Qrammatik şəkilçi əsas mənanı dəyişmir: ev, evlər — ikisi də evdir.
Kökü səhv ayırmaq. Kök — sözün mənalı, ayrıca işlənə bilən hissəsidir.

Həyatda harada lazımdır

  • Sözün həqiqi və məcazi mənası

Evdə edək

Əsas

  1. 5 sözün leksik mənasını öz sözlərinlə izah et: çay, məktəb, oxumaq, şirin, külək.

Əlavə ⭐

  1. «Kitablarımızdan» kimi 3 söz düzəlt və hissələrə ayır.

Necə etməli

  1. Qaydanı səsli oxu.
  2. Nümunələri dəftərə yaz və əsas hissənin altından xətt çək.
Valideynlər üçün cavablar

Nümunə: dostlarımıza = dost (leksik məna) + -lar (cəm) + -ımız (bizim) + -a (yönlük hal).

Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
  1. Düşün

    1. «Gözlük» və «gözlər» sözlərini müqayisə et. «Gözlər» — yenə göz, sadəcə cəmdir (qrammatik məna). «Gözlük» isə artıq başqa əşyadır: -lük yeni söz düzəldir. Deməli, bəzi şəkilçilər yeni leksik məna yaradır — bunu «Sözün quruluşca növləri» mövzusunda öyrənəcəyik.

Ev işi dəftərdə belə görünür

15 noyabr1Ev işi2Leksik və qrammatik məna3
Yazılış ardıcıllığı: 1 Tarix 2 Başlıq 3 Sətir 3: Leksik və qrammatik məna
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.

Özünü yoxla