Leksik və qrammatik məna
Dərs haqqında

Hər sözün iki cür mənası olur. Leksik məna sözün nəyi bildirməsidir: «kitab» — oxumaq üçün çap olunmuş əsər, «qaçmaq» — sürətlə hərəkət etmək. Leksik məna əsasən sözün kökündə olur və lüğətdə izah edilir. Qrammatik məna sözün cümlədə hansı formada işləndiyini göstərir: kəmiyyət (tək, cəm), hal, mənsubiyyət, şəxs, zaman. Qrammatik məna əsasən qrammatik şəkilçilərlə bildirilir. Məsələn, «kitablarımızdan» sözündə leksik məna «kitab» kökündədir; -lar cəmi, -ımız I şəxsin cəmini (bizim), -dan çıxışlıq halını bildirir. «Oxudum» sözündə «oxu» hərəkəti, -du keçmiş zamanı, -m I şəxsin təkini bildirir. Eyni leksik mənalı söz çox qrammatik formada ola bilər: ev, evlər, evim, evdə, evdən.
Kitabda nə görəcəyik
5-ci sinifdə Azərbaycan dili dərslərində sözün mənası (leksika), sözün quruluşu, nitq hissələri və cümlə öyrənilir. Mövzu qısa qayda, nümunə mətn və tapşırıqlarla verilir: əvvəl nümunəni oxuyun, sonra qaydanı öz sözlərinizlə deyin və tapşırığı dəftərdə edin.
Dərsliklə əlaqə:
Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.
Dərs addım-addım
- 1
Başlanğıc5 dəq
Bir sözün çox forması.
- 2
Yeni mövzu10 dəq
Leksik məna.
- 3
Praktika10 dəq
Qrammatik məna.
- 4
Oyun10 dəq
Sözü hissələrə ayırırıq.
- 5
Yekun5 dəq
Lüğətlə iş.
Gəl anlayaq
Şagird üçün Sadə dil

| Hissə | Məna |
|---|---|
| kitab | leksik: oxu üçün əsər |
| -lar | cəm |
| -ımız | bizim (I şəxs cəm) |
| -dan | çıxışlıq hal |
Valideyn üçün
Necə kömək etmək
- Uşaqla birlikdə bir sözü müxtəlif formalarda deyin (məktəb, məktəbdə, məktəbimiz) və hər formanın nəyi dəyişdiyini soruşun.
Müəllim üçün
Dərsin məqsədləri
- Sözün leksik mənasını (nəyi bildirdiyini) və qrammatik mənasını (kəmiyyət, hal, şəxs, zaman) fərqləndirmək, sözdə hansı hissənin hansı mənanı verdiyini göstərmək.
Necə aparmaq
- Qayda kartı, mətnlə iş, söz oyunları, cütlükdə iş, yazı tapşırığı
Fərdi yanaşma
- Zəif şagirdlər: hazır sözlərdən seçim; güclü şagirdlər: öz nümunələri və kiçik mətn
Suallar sinfə
- Söz nəyi bildirir və hansı formadadır?
Necə yoxlamaq
Şagird sözün leksik və qrammatik mənasını fərqləndirir və sözü kök və şəkilçilərə ayırıb hər hissənin mənasını deyir.
Elmi dil Elmi dil
Lüğət və qrammatika
İzahlı lüğət sözün leksik mənasını, qrammatika isə qrammatik mənasını öyrənir.
Kök həmişə lazımdır
Şəkilçi tək işlənmir; o, kökə qoşulub mənanı dəqiqləşdirir.
Özün öyrən
Addım-addım
- Leksik mənanı izah etdim.
- Qrammatik mənanı göstərdim.
- Sözü kök və şəkilçilərə ayırdım.
- Bir sözün 4 formasını yazdım.
Daha dərinə
Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.
Azərbaycan dili iltisaqi dildir: şəkilçilər kökə bir-birinin ardınca, müəyyən sıra ilə qoşulur. Ona görə bir sözlə çox məna demək olur: «evlərimizdəkilər».
Oyna və yoxla
Bu hissə nəyi bildirir?
Dəftərdə belə yazırıq
- «ev» sözünü 6 qrammatik formada yaz.
- «dostlarımıza» sözünü kök və şəkilçilərə ayır, hər hissənin mənasını yaz.
Dəftərdə sinif işi belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.
Diqqət: tez-tez edilən səhvlər
Həyatda harada lazımdır
- Sözün həqiqi və məcazi mənası
Evdə edək
Əsas
- 5 sözün leksik mənasını öz sözlərinlə izah et: çay, məktəb, oxumaq, şirin, külək.
Əlavə ⭐
- «Kitablarımızdan» kimi 3 söz düzəlt və hissələrə ayır.
Necə etməli
- Qaydanı səsli oxu.
- Nümunələri dəftərə yaz və əsas hissənin altından xətt çək.
Valideynlər üçün cavablar
Nümunə: dostlarımıza = dost (leksik məna) + -lar (cəm) + -ımız (bizim) + -a (yönlük hal).
Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
Düşün
- «Gözlük» və «gözlər» sözlərini müqayisə et. «Gözlər» — yenə göz, sadəcə cəmdir (qrammatik məna). «Gözlük» isə artıq başqa əşyadır: -lük yeni söz düzəldir. Deməli, bəzi şəkilçilər yeni leksik məna yaradır — bunu «Sözün quruluşca növləri» mövzusunda öyrənəcəyik.
Ev işi dəftərdə belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.