Təbiət lirikası
Dərs haqqında

Lirik şeirdə şair hadisə danışmır, öz hiss və düşüncələrini ifadə edir. Təbiət lirikasında bu hisslər təbiət mənzərəsi ilə verilir: baharın gəlişi sevinc, payızın yarpaq tökümü kədər, qışın sükutu sakitlik oyada bilər. Şeirdə hissləri ifadə edən «mən» lirik qəhrəmandır. Şairlər təbiəti canlı göstərmək üçün bədii təsvir vasitələrindən istifadə edir: epitet — əşyanın bədii əlaməti (gümüşü qar, zümrüd çəmən); bənzətmə — bir şeyi digərinə oxşatmaq (qar pambıq kimi yumşaqdır); təşxis — cansız əşyaya canlı xüsusiyyəti vermək (külək fit çalır, çay mahnı oxuyur, ağaclar pıçıldaşır). Azərbaycan şairlərindən Abdulla Şaiq, Səməd Vurğun, Mikayıl Müşfiq və başqaları təbiətə və fəsillərə həsr olunmuş çoxlu şeir yazıblar. Şeiri təhlil edərkən soruşuruq: hansı fəsil və ya mənzərə təsvir olunur? Hansı vasitələr işlənib? Şeir hansı əhvalı oyadır?
Kitabda nə görəcəyik
5-ci sinifdə ədəbiyyat dərslərində şagird bədii ədəbiyyatın söz sənəti olduğunu öyrənir, şifahi xalq ədəbiyyatı (əfsanə, nağıl), şeir, təmsil, hekayə və klassik poeziya nümunələri ilə tanış olur. Əsəri əvvəl dərslikdən oxuyun, sonra suallara cavab verin və öz fikrinizi yazın.
Dərsliklə əlaqə:
Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.
Dərs addım-addım
- 1
Başlanğıc5 dəq
Dörd fəsilli ağac.
- 2
Yeni mövzu10 dəq
Lirik şeir və lirik qəhrəman.
- 3
Praktika10 dəq
Bədii vasitələr.
- 4
Oyun10 dəq
Şeirin əhvalını tapırıq.
- 5
Yekun5 dəq
Öz şeirimizi yazırıq.
Gəl anlayaq
Şagird üçün Sadə dil

| Vasitə | Nədir? | Nümunə |
|---|---|---|
| epitet | bədii əlamət | gümüşü qar |
| bənzətmə | oxşatma (kimi) | qar pambıq kimi |
| təşxis | cansıza canlı xüsusiyyəti | külək fit çalır |
Valideyn üçün
Necə kömək etmək
- Uşaqla gəzintidə təbiətə baxın və gördüklərinizi bənzətmə və təşxislə deyin: «Buludlar qoyun sürüsü kimidir», «Ağaclar küləklə rəqs edir».
Müəllim üçün
Dərsin məqsədləri
- Təbiət lirikasında şairin təbiət mənzərəsi vasitəsilə hiss və düşüncələrini ifadə etdiyini bilmək, şeirdə epitet, bənzətmə və təşxisi tapmaq, şeirin əhvalını müəyyən etmək və təbiət haqqında kiçik şeir və ya təsvir yazmaq.
Necə aparmaq
- İfadəli oxu, mətn üzrə sual-cavab, obraz təhlili, rollar üzrə oxu, yaradıcı yazı
Fərdi yanaşma
- Zəif şagirdlər: plan və açar sözlərlə danışır; güclü şagirdlər: öz mətnini yaradır
Suallar sinfə
- Şair təbiəti təsvir edərkən öz hisslərini necə çatdırır?
Necə yoxlamaq
Şagird təbiət lirikasında epitet, bənzətmə və təşxisi tapır, şeirin əhvalını izah edir və öz kiçik təsvirini və ya şeirini yazır.
Elmi dil Elmi dil
Fəsil və əhval
Eyni fəsil müxtəlif şairlərdə fərqli əhval oyada bilər: bir şair üçün payız kədərdir, digəri üçün bərəkət vaxtıdır.
Səslər
Şairlər təbiətin səsini sözlərlə təqlid edir: şırıltı, xışıltı, vıyıltı.
Özün öyrən
Addım-addım
- Lirik şeiri tanıdım.
- Epitet, bənzətmə və təşxis tapdım.
- Şeirin əhvalını dedim.
- Təbiət haqqında öz təsvirimi yazdım.
Daha dərinə
Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.
Bəzi şeirlər mahnıya çevrilib: bəstəkarlar təbiət haqqında şeirlərə musiqi yazıblar və onlar uşaq mahnıları kimi oxunur.
Oyna və yoxla
Hansı bədii vasitədir?
Dəftərdə belə yazırıq
- Sevdiyin fəsli 5–6 cümlə ilə təsvir et: 2 epitet, 1 bənzətmə, 1 təşxis işlət.
- Təsvirinin əhvalını bir sözlə yaz.
Dəftərdə sinif işi belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.
Diqqət: tez-tez edilən səhvlər
Həyatda harada lazımdır
- 6-cı sinifdə ədəbiyyat: dastanlar və klassik poeziya
Evdə edək
Əsas
- Təbiət haqqında bir şeiri əzbərlə və ifadəli oxu.
Əlavə ⭐
- Pəncərədən gördüyün mənzərə haqqında 4 misralıq şeir yaz.
Necə etməli
- Əsəri ucadan oxu.
- Ən sevdiyin hissəni dəftərə yaz və səbəbini izah et.
Valideynlər üçün cavablar
Nümunə (şagirdin öz şeiri): «Ağ yorğan örtüb torpaq, / Ağaclar susub yatır. / Külək gəlib pəncərəmə / Qış nağılı anladır.» Vasitələr: «ağ yorğan» (epitet, bənzətmə mənasında), «ağaclar yatır», «külək nağıl anladır» (təşxis).
Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
Düşün
- İki şair payızı təsvir edir: biri «yarpaqlar ağlaya-ağlaya düşür» deyir, digəri «bağlar qızıla bürünüb» yazır. Birincidə kədər, ikincidə sevinc və bərəkət var. Deməli, təbiət lirikası təkcə təbiəti deyil, şairin qəlbini də göstərir.
Ev işi dəftərdə belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.