Muğam dəstgahları
Dərs haqqında

Muğam — Azərbaycan xalqının əsrlərdən bəri yaşayan klassik musiqi sənətidir. Muğamda melodiya improvizasiya ilə, yəni ifa zamanı yaradıcılıqla inkişaf etdirilir. 2003-cü ildə UNESCO Azərbaycan muğamını bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri elan edib. Muğam dəstgahı böyük çoxhissəli əsərdir: bərdaşt (giriş) ilə başlayır, sonra şöbə və guşələr gəlir; aralarında ritmik instrumental parçalar — rənglər və ritmik mahnılar — təsniflər ifa olunur. Əsas muğamlar: Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər, Hümayun. Muğamı adətən üçlük ifa edir: xanəndə (həm də qaval çalır), tarzən və kamançaçı.
Kitabda nə görəcəyik
5-ci sinifdə musiqi dərsi musiqinin poeziya, təsviri sənət və səhnə ilə əlaqəsini öyrədir. Mövzuda dinləmə nümunəsi, suallar və ifa tapşırığı olur.
Dərsliklə əlaqə:
Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.
Dərs addım-addım
- 1
Başlanğıc5 dəq
Muğam səslənir.
- 2
Yeni mövzu10 dəq
Muğam nədir?
- 3
Praktika10 dəq
Dəstgahın quruluşu.
- 4
Oyun10 dəq
Muğam üçlüyü.
- 5
Yekun5 dəq
Əsas muğamlar.
Gəl anlayaq
Şagird üçün Sadə dil

| Dəstgahın hissəsi | Nədir? |
|---|---|
| bərdaşt | giriş |
| şöbə, guşə | improvizasiyalı əsas hissələr |
| rəng | ritmik instrumental parça |
| təsnif | ritmik mahnı |
Valideyn üçün
Necə kömək etmək
- Birlikdə muğam ifası dinləyin və alətləri tanımağa çalışın: tar, kamança, qaval.
Müəllim üçün
Dərsin məqsədləri
- Muğamın Azərbaycan xalqının klassik musiqi sənəti olduğunu bilmək, dəstgahın hissələrini və muğam üçlüyünü tanımaq, əsas muğamların adlarını demək.
Necə aparmaq
- Dinləmə və təhlil, oxuma, müqayisə cədvəli, kiçik təqdimat
Fərdi yanaşma
- Zəif şagirdlər: sadə ritm və hərəkət; güclü şagirdlər: öz ritmini qurur
Suallar sinfə
- Muğam niyə hər ifada yenidən yaranır?
Necə yoxlamaq
Şagird dəstgahın hissələrini, üçlüyün alətlərini və əsas muğamları sadalayır.
Elmi dil Elmi dil
İmprovizasiya
Eyni muğamı iki ifaçı və hətta bir ifaçı iki dəfə eyni cür oxumaz — muğam hər dəfə yenidən yaranır.
Lad
Hər muğamın öz ladı (səs düzümü) və əhvalı var: Rast — gümrah, Şur — lirik, Segah — incə və həzin.
Özün öyrən
Addım-addım
- Muğamın nə olduğunu izah etdim.
- Dəstgahın hissələrini dedim.
- Üçlüyün alətlərini tanıdım.
- 3 muğamın adını çəkdim.
Daha dərinə
Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.
Üzeyir Hacıbəylinin «Leyli və Məcnun» operasında muğam ifası operaya daxil edilib — bu, Şərq və Qərb musiqisinin birləşməsi idi.
Oyna və yoxla
Bu nədir?
Dəftərdə belə yazırıq
- Dəstgahın sxemini çək: bərdaşt → şöbələr → rənglər, təsniflər → sonluq.
- 7 əsas muğamın adını yaz.
Dəftərdə sinif işi belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.
Diqqət: tez-tez edilən səhvlər
Həyatda harada lazımdır
- Musiqidə obraz
Evdə edək
Əsas
- Bir muğam ifası dinlə və onun əhvalını 3–4 cümlə ilə təsvir et.
Əlavə ⭐
- Muğam üçlüyünün alətlərini çək və adlarını yaz.
Necə etməli
- Böyüklə birlikdə dinlə və ya oxu.
- Hiss etdiyini sözlə de.
Valideynlər üçün cavablar
Cavab dinlənilən muğamdan asılıdır. Alətlər: tar (simli, mizrabla çalınır), kamança (simli, kamanla çalınır), qaval (zərb aləti, xanəndə çalır).
Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
Düşün
- Muğam notla tam yazılmır, ustaddan şagirdə dinləyərək və təkrar edərək öyrədilir. Ona görə də ona «şifahi irs» deyilir.
Ev işi dəftərdə belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.