Qarışıqlar və onların ayrılması
Dərs haqqında

Təmiz maddə yalnız bir maddədən ibarətdir (distillə edilmiş su, şəkər, dəmir). Qarışıq isə iki və ya daha çox maddənin bir yerə qarışmasıdır (torpaq, dəniz suyu, hava, salat). Qarışıqdakı hər maddə öz xassələrini saxlayır, ona görə onları bir-birindən ayırmaq olur. Bəzi qarışıqlarda hissələri gözlə görmək olur (qum və daş), bəzilərində isə görmək olmur — məsələn, duz suda həll olanda məhlul yaranır. Ayırma üsulu maddələrin fərqli xassəsinə əsaslanır. Ələmə: ölçüsü fərqli hissəciklər ələklə ayrılır (un və kəpək, qum və çınqıl). Maqnitlə ayırma: dəmir əşyalar maqnitə cəzb olunur (dəmir yonqarı və qum). Çökdürmə: suda həll olmayan ağır hissəciklər qabın dibinə çökür, üstdəki su ehtiyatla başqa qaba tökülür. Süzmə: qarışıq süzgəc kağızından və ya parçadan keçirilir — su keçir, həll olmayan bərk hissəciklər (qum, gil) qalır. Buxarlandırma: məhlul qızdırılır, su buxarlanır, həll olmuş bərk maddə (duz) qabda qalır. Bəzən bir neçə üsul ardıcıl işlənir: qum və duz qarışığına su əlavə edilir, süzülür (qum qalır), sonra süzüntü buxarlandırılır (duz qalır). Bu üsullardan mətbəxdə, tikintidə, su təmizləyici qurğularda istifadə olunur.
Kitabda nə görəcəyik
5-ci sinifdə «Təbiət» fənni insan orqanizmi və sağlamlıq, canlıların müxtəlifliyi, maddələr və onların xassələri, enerji, qüvvə və hərəkət, ətraf mühit mövzularını əhatə edir. Mövzunu dərslikdən oxuyun, sadə təcrübələri böyüklərin nəzarəti ilə edin və müşahidələri dəftərə yazın.
Dərsliklə əlaqə:
Bu, dərsliyin mətni deyil — mövzunun qısa təsviridir. Dəqiq səhifəni öz dərsliyinizdə yoxlayın.
Dərs addım-addım
- 1
Başlanğıc5 dəq
Qum, duz və dəmir: necə ayıraq?
- 2
Yeni mövzu10 dəq
Təmiz maddə və qarışıq.
- 3
Praktika10 dəq
Ayırma üsulları.
- 4
Oyun10 dəq
Üsul seçirik.
- 5
Yekun5 dəq
Kiçik laboratoriya.
Gəl anlayaq
Şagird üçün Sadə dil

| Üsul | Hansı fərqə əsaslanır? | Nümunə |
|---|---|---|
| ələmə | ölçü | qum + çınqıl |
| maqnit | maqnitə cəzb olunma | dəmir + qum |
| süzmə | həll olub-olmama | qum + su |
| buxarlandırma | buxarlanma | duzlu su |
Valideyn üçün
Necə kömək etmək
- Uşaqla mətbəxdə təhlükəsiz təcrübə edin: qum və duzu qarışdırın, su əlavə edin, kağız salfetlə süzün və süzüntünü bir neçə gün pəncərə önündə saxlayın — duz kristalları qalacaq.
Müəllim üçün
Dərsin məqsədləri
- Təmiz maddə ilə qarışığı fərqləndirmək, qarışıqların ayrılma üsullarını (ələmə, maqnitlə ayırma, çökdürmə, süzmə, buxarlandırma) bilmək və konkret qarışıq üçün uyğun üsulu seçmək.
Necə aparmaq
- Müşahidə, sadə təcrübə, model qurma, cədvəl və sxemlə iş, kiçik tədqiqat
Fərdi yanaşma
- Zəif şagirdlər: şəkil və sxem üzrə işləyir; güclü şagirdlər: öz təcrübəsini planlaşdırır və nəticə çıxarır
Suallar sinfə
- Qarışığı ayırmaq üçün üsulu necə seçirik?
Necə yoxlamaq
Şagird təmiz maddə ilə qarışığı fərqləndirir, ayırma üsullarını adlandırır və konkret qarışıq üçün uyğun üsulları ardıcıllıqla seçir.
Elmi dil Elmi dil
Dəniz duzu
Duz gölləri və dəniz suyunun buxarlanması ilə duz alınır — günəş buxarlandırma işini görür.
Su təmizləmə
Şəhərlərə gələn su əvvəl çökdürülür, sonra qum və digər süzgəclərdən keçirilir.
Özün öyrən
Addım-addım
- Təmiz maddə ilə qarışığı fərqləndirdim.
- 5 ayırma üsulunu adlandırdım.
- Qarışığa uyğun üsul seçdim.
- Qum-duz qarışığını ayırma planını yazdım.
Daha dərinə
Elmi dil: daha böyük şagirdlər, valideynlər və müəllimlər üçün.
Neft də qarışıqdır: neft emalı zavodlarında onu qızdırıb müxtəlif hissələrə (benzin, kerosin, mazut) ayırırlar.
Oyna və yoxla
Hansı üsulla ayırmaq olar?
Dəftərdə belə yazırıq
- Süzmə qurğusunun şəklini çək və hissələrini qeyd et.
- Qum, duz və dəmir yonqarı qarışığını ayırmaq üçün 4 addımlıq plan yaz.
Dəftərdə sinif işi belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.
Diqqət: tez-tez edilən səhvlər
Həyatda harada lazımdır
- Enerjinin növləri və çevrilmələri
Evdə edək
Əsas
- Evdə 5 qarışıq tap və hər birini necə ayırmaq mümkün olduğunu yaz.
Əlavə ⭐
- Qum-duz təcrübəsini et və nəticəni şəkillə göstər.
Necə etməli
- Mövzunu dərslikdən oxu.
- Açar sözləri və sxemi dəftərə köçür, bir sadə müşahidə et və yaz.
Valideynlər üçün cavablar
Plan: 1) maqnitlə dəmir yonqarını çıxar; 2) su əlavə et və qarışdır (duz həll olur); 3) süz — qum süzgəcdə qalır; 4) süzüntünü buxarlandır — duz qalır.
Ev tapşırığının addım-addım həlli — Həlli göstər (əvvəlcə özün yoxla)
Düşün
- Çay dəmləyəndə süzgəcdən istifadə edirik. Bu, hansı ayırma üsuludur və nəyə əsaslanır? Bu, süzmədir: dəmlənmiş çayın həll olmuş maddələri su ilə birlikdə süzgəcdən keçir, həll olmayan çay yarpaqları isə süzgəcdə qalır. Gündəlik həyatda elmi üsulları çox vaxt fərqinə varmadan işlədirik.
Ev işi dəftərdə belə görünür
Nümunə: tarix və başlıq ölkənin dəftər qaydasına uyğundur.